باشد در نهايت زشتى و هراسناكى و اين تشبيه بيك امر خيالى است مانند تشبيه بسيار زيبا بفرشته ، و گفتند شياطين مارهاى زشت هراسناكى هستند كه يال دارند و شايد براى آن شيطان نام دارند . و گفته : در - 2 : 246 - كه « الشياطين » عطف است به « الريح » و « كُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ » بدل از آنست « و ديگران كه در زنجيرند با هم » ديوان را دو دسته كرده يكى بر سر كارهاى دشوار چون ساختمان و غواصى و ديگرى نافرمان و در زنجير گران تا كار بد نكنند ، و شايد تن آنها شفاف و سخت بوده و ديده نميشدند ، و در بند كردن آنها ممكن بوده ، و اقرب اينست كه اين مثلى اينست براى جلوگيرى از شر آنان كه گويا مانند زندانى در زنجيرند و كند . رازى - 26 : 210 و 211 - تفسيرش گفته : در اينجا يك بحث است و آن اينست كه اين آيات دلالت دارند بر اينكه ديوان توانائى بزرگى دارند و با آن ساختمانهاى سخت سازند كه آدمى نتواند و بتك درياها روند و جواهر آرند و سليمان براى دفع شرشان نياز داشت كه آنها را در بند كند . و معترض را رسد كه گويد تن اين ديوان كثيف است يا لطيف و اگر كثيف باشد بايد هر چشم درست آنها را ببيند ، زيرا اگر روا باشد كه با تن كثيف آنها را نبينيم رواست در بر ما كوههاى بلند ، آوازهاى هولناك باشد و آنها را نبينيم و نشنويم ، و اين پذيرش سفسطه است و اگر اجسام آنها لطيف و نازك باشند نميشوند نيرومند باشند و بايد از هم بپاشند و دريده شوند بر اثر وزش بادهاى تند يا فورا بميرند و نميشود آنها را آيات نيرومند دانست . و بعلاوه اگر پرى و ديو چنين نيروئى دارند چرا در زمان ما علماء و زهّاد را نميكشند و خانه مردم را ويران نميكنند با اينكه مسلمانها در لعن و دشمنى با آنها اصرار دارند ، و چون چيزى از اينها دريافت نشود دانستيم كه قول باثبات جن و شياطين سست است . و بدان كه اصحاب ما روا دارند جسم آنها كثيف باشد و ما آنها را نبينيم ، و نيز